วงศ์เข็ม,วงศ์ดอกเข็ม RUBIACEAE

วงศ์เข็ม, วงศ์ดอกเข็ม RUBIACEAE

วงศ์เข็ม, วงศ์ดอกเข็ม RUBIACEAE เป็นวงศ์ใหญ่ที่มีความหลากหลายสูงมาก พบแพร่กระจายทั่วโลกและพบในประเทศไทยหลายชนิด ซึ่งพรรณไม้ที่อยู่ในวงศ์เข็ม จะมีลักษณะประจำวงศ์ที่สำคัญต่างๆ ดังนี้

ลักษณะประจำวงศ์เข็ม หรือ วงศ์ดอกเข็ม RUBIACEAE

ลักษณะวิสัย ของพรรณไม้วงศ์เข็ม
หากพิจารณาถึงการแตกกิ่งก้านและรูปทรงของวงศ์เข็ม จะพบว่า พรรณไม้ในวงศ์เข็มสามารถพบได้ทั้ง ไม้ต้น, ไม้พุ่ม, ไม้พุ่มรอเลื้อย, ไม้ล้มลุก, ไม้เถา และไม้เถามีเนื้อไม้ ลำต้น ทอดเลื้อย ตั้งตรง หรือเปลาตรง เปลือก เรียบ หรือแตกเป็นร่องตามยาว สีน้ำตาล น้ำตาลอมเทา สีเทาดำ มีน้ำเลี้ยงสีเหลือง หรือ ไม่มีน้ำยางขาว เรือนยอด เป็นพุ่มโปร่ง ทรงกลม หรือรูปไข่

ลักษณะ “หูใบ” ของพรรณไม้วงศ์เข็ม
ส่วนใหญ่จะพบ “หูใบ” อยู่ที่ระหว่างโคนก้านใบ(ด้านละ 1 อัน)ของใบที่มีการเรียงใบแบบเป็นคู่ตรงข้ามกัน (พืชบางชนิด หูใบ อาจจะหลุดร่วงหายไปเมื่อใบมีอายุมากขึ้น ดังนั้นจึงควรพิจารณาดูหูใบที่ใบอ่อน หรือ บริเวณโคนก้านใบใกล้ปลายยอด หรือ ปลายกิ่งด้วย)

หูใบอาจมีลักษณะรูปร่างแตกต่างกันไปตามแต่ละชนิดของพืช เช่น หูใบรูปสามเหลี่ยม รูปขอบขนาน รูปแถบ กลม รูปซี่หวี ปลายแหลม ป้านหรือตัดโค้งกลับ หรือแยกเป็นแฉก โคนเชื่อมติดกับก้านใบหรือเชื่อมติดกันเป็นปลอก เกลี้ยงหรือมีขนปกคลุม

ลักษณะ “ใบ” ของพรรณไม้วงศ์เข็ม

• ชนิดของใบ: ใบเดี่ยว ออกตามกิ่ง มีการเรียงใบแบบ เรียงเป็นคู่ตรงข้ามกัน หรือ เรียงเป็นคู่ตรงข้ามสลับตั้งฉากกัน หรือ เรียงเป็นวงรอบข้อ บางสกุลอาจเรียงเป็นวงรอบที่ปลายยอด
• รูปร่างใบ: ใบรูปไต รูปหัวใจ รูปช้อน รูปไข่ รูปไข่กลับ รูปหอก รูปหอกกลับ รูปขอบขนาน รูปแถบ รูปรี รูปรีแกมรูปขอบขนาน รูปรีแกมรูปไข่ รูปขอบขนานแกมรูปไข่ รูปขอบขนานแกมรูปหอก รูปรีแกมหอก รูปขอบขนานแกมรูปหัวใจ รูปไข่กลับแกมรูปขอบขนาน
• ปลายใบ: ปลายใบมีผลึกรูปเข็ม ปลายใบแหลม เป็นติ่งแหลม เรียวแหลม ยาวคล้ายหาง ติ่งหนาม หรือป้าน โคนใบสอบเรียว ป้าน มน รูปหัวใจ หรือรูปลิ่ม
• ขอบใบ: ขอบใบเรียบ หยักมน เป็นคลื่น หยักซี่ฟัน จักฟันเลื่อย จักฟันเลื่อยถี่ มีขนครุย หรือม้วนลงด้านล่าง
• แผ่นใบ: แผ่นใบหนาคล้ายแผ่นหนัง บางคล้ายกระดาษ หรืออวบน้ำ ด้านบนและด้านล่าง เกลี้ยง เป็นมัน หรือมีขนปกคลุม
• เส้นแขนงใบ: ปลายเส้นเหยียดตรง โค้งหรือโค้งเชื่อม เส้นใบย่อยแบบร่างแห หรือเส้นขั้นบันใด ก้านใบ มีหรือไม่มี เกลี้ยงหรือมีขนปกคลุม

ลักษณะ “ดอกไม้” ของพรรณไม้วงศ์เข็ม

• ดอก: ดอกเดี่ยวหรือดอกช่อ แบบช่อเชิงหลั่น ช่อกระจุก ช่อซี่ร่ม ช่อเชิงลด ช่อกระจุกแน่น ช่อซี่ร่มซ้อน ช่อกระจุกซ้อน และช่อแยกแขนง
• กลีบดอก: ส่วนใหญ่จะมีกลีบดอก 4-6 กลีบ (บางครั้งพบได้มากกว่า 6 กลีบ) กลีบดอกสีขาว สีชมพู สีเหลือง สีส้ม กลีบดอกรูปสามเหลี่ยม รูปขอบขนานแกมรูปรี รูปดาว รูปรี เกลี้ยง หรือมีขนปกคลุม
• โคนกลีบดอก: โคนกลีบดอกเชื่อมติดกัน อาจจะมีรูปร่างลักษณะของการเชื่อมติดกันของหลอดกลีบดอกและแฉกกลีบดอก ที่แตกต่างกันออกไปได้หลายรูปแบบ ทำให้รูปทรงของดอกไม้ในวงศ์เข็ม แตกต่างกันไปได้หลายแบบ
• กลีบเลี้ยง โคนเชื่อมติดกันเป็นหลอดปลายตัด หยักซี่ฟัน หรือแยกเป็น 2-5 แฉก แฉกรูปสามเหลี่ยม รูปช้อน รูปขอบขนาน รูปเคียว และรูปแถบเกลี้ยงหรือมีขนปกคลุม
• ก้านช่อดอก มีหรือไม่มี เกลี้ยง หรือมีขน
• องค์ประกอบของดอก: ดอกสมบูรณ์เพศ คือดอกของพรรณไม้ในวงศ์เข็ม จะมีชั้นวงเกสรเพศผู้และวงเกสรเพศเมียอยู่ภายในดอกเดียวกัน
• ดอกสมมาตร: ดอกสมมาตรตามรัศมี คือดอกมีแนวสมมาตรมากกว่าหนึ่งแนว ลักษณะของดอกจะมีวงกลีบเลี้ยงและวงกลีบดอกที่มีรูปร่างลักษณะต่างๆ คล้ายๆ กัน มีขนาดเท่าๆ กันและมีการจัดระเบียบที่กระจายได้อย่างสม่ำเสมอ
• เกสรเพศผู้: มักพบเกสรเพศผู้ติดบนกลีบดอก เรียกว่า เกสรเพศผู้เหนือกลีบดอก มีจำนวนเกสรเพศผู้เท่ากับกลีบดอก และติดเรียงสลับกับกลีบดอก ก้านชูอับเรณูติดที่ฐานหรือติดด้านหลังอับเรณู อับเรณูรูปเงี่ยงลูกศร รูปแถบ รูปหอก รูปขอบขนาน หรือรูปรี
• เกสรเพศเมีย: เกสรเพศเมียมี 1 อัน ประกอบด้วย 2 คาร์เพล มี 2 ห้อง แต่ละห้องมีออวุล 1 อันหรือจำนวนมาก ติดกับรังไข่แบบ axile พบบ้างที่เป็นแบบ apical หรือ basal ก้านเกสรเพศเมียรูปเส้นด้าย หรือรูปทรงกระบอก สั้น หรือยาวกว่าแฉกกลีบดอก ยอดเกสรเพศเมียเป็นรูปกระบอง หรือแยกเป็น 2 แฉก
• ตำแหน่งรังไข่: ส่วนใหญ่ตำแหน่งของรังไข่จะอยู่ใต้วงกลีบ ผนังรังไข่จะเชื่อมติดเป็นเนื้อเดียวกับส่วนฐานดอกที่ล้อมรอบรังไข่เอาไว้ ดังนั้น ชั้นวงกลีบเลี้ยง ชั้นวงกลีบดอก และชั้นวงเกสรเพศผู้ จะติดอยู่ที่ขอบของฐานดอกในตำแหน่งที่อยู่เหนือกว่ารังไข่ เรียกว่า ดอกแบบรังไข่อยู่ใต้วงกลีบ (บางครั้งพบติดอยู่เหนือวงกลีบ)

ลักษณะ ผลและเมล็ด ของพรรณไม้วงศ์เข็ม

• ผล: ผลมีเนื้อนุ่มหรือฉ่ำน้ำ มีหนึ่งถึงหลายเมล็ด (berry), ผลแห้งแตก (capsule) หรือผลแห้งแตกตามขวาง แตกตามแนวตะเข็บ หรือแตกระหว่างพู, ผลเมล็ดเดียวแข็งแบบ (drupe) คือผลมีเนื้อ มีหนึ่งเมล็ดและเมล็ดมีเปลือกแข็ง รูปทรงกลม รูปรี รูปไข่ หรือรูปหลายเหลี่ยม สีม่วง เขียวสีขาว สีน้ำตาล หรือเมื่อสุกสีดำ
• เมล็ด: เมล็ด รูปรี รูปไข่ หรือรูปหลายเหลี่ยม ผิวเรียบ เป็นร่อง หรือมีลวดลาย (เมล็ดคือออวุลที่เจริญพัฒนาขึ้นมาหลังจากการปฏิสนธิ ภายในเมล็ดมีเนื้อเยื่อที่ทำหน้าที่เก็บสะสมอาหาร (endosperm) ขนาดใหญ่ ซึ่งจะใช้ในการเจริญเติบโตระยะแรกของเอ็มบริโอไปเป็นต้นกล้า)

ตัวอย่าง พรรณไม้วงศ์เข็ม ในสกุลต่างๆ ที่น่าสนใจ เช่น